gimyong หาดใหญ่
ศูนย์ประชุมนานาชาติฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
 

 

ผู้เขียน หัวข้อ: สอนวิธีการนั่งสมาธิเบื้องต้น โดย พระอาจารย์ประเสริฐ ฐานังกโร  (อ่าน 792 ครั้ง)

สอนวิธีการนั่งสมาธิเบื้องต้น โดย พระอาจารย์ประเสริฐ ฐานังกโร

ไฮไลท์การปฏิบัติธรรม หลักสูตร ดับตัวตน ค้นธรรม  ณ ยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์  โดยพระอาจารย์ประเสริฐ  ฐานังกโร  ระหว่างวันที่  6-12 กรกฎาคม 2562





ที่มา โครงการวิปัสสนากรรมฐาน ณ ยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย ระหว่างวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๖ เครดิต ถอดข้อความเสียงโดย คุณติ๊ด


ขอแสดงธรรมกับโยคีผู้มีความสนใจในการปฏิบัติทุก ๆ ท่าน ขอให้มีความเจริญในธรรมทุก ๆ คน ครั้งนี้เป็นครั้งแรกที่อาจารย์ได้มานั่งตรงนี้ ได้เจอกับผู้สนใจในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานเพื่อหาแนวทางความพ้นทุกข์ ก็ถือเป็นโอกาสดี ก่อนอื่น เรามาทำความเข้าใจหรือทบทวนวิธีการปฏิบัติเพิ่มเติม ให้นั่งสบาย ๆ นะ ฟังสบาย ๆ เราทั้งหลายเป็นผู้ที่เคยฝึกเคยปฏิบัติมาแล้ว เพราะฉะนั้น วิธีการกำหนดอารมณ์หรือการปฏิบัติก็มีพื้นฐานกันมาบ้างแล้ว ก็อยากจะทบทวนนิดหนึ่ง
การเจริญวิปัสสนากรรมฐาน เป้าหมายสำคัญคือ การกำหนดรู้อารมณ์ปัจจุบัน มีสติรู้อยู่กับอารมณ์ปัจจุบัน เพื่อรู้เท่าทันในอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น และอารมณ์ปัจจุบันที่เราต้องกำหนดรู้ในขณะที่เราปฏิบัตินั้นมีหลายอย่าง อารมณ์หลัก ๆ ก็มีอยู่ ๔ อย่าง อย่างที่เราเข้าใจกันคือ การดูกายในกาย ดูเวทนาในเวทนา ดูจิตในจิต และ ดูธรรมในธรรม อันนี้เป็นอารมณ์หลัก ๆ ที่เกิดขึ้นในขณะที่เรานั่งเจริญกรรมฐานอยู่ เพราะฉะนั้น อารมณ์หลักที่เกิดขึ้นนี่ อารมณ์ไหนที่ปรากฏ “ชัด” แก่จิตหรือแก่ความรู้สึกของเรา ตรงนั้นจะเป็น “อารมณ์ปัจจุบัน”
อย่างเช่น เรานั่งหลับตาพิจารณากำหนดรู้อาการพองยุบ หายใจเข้าท้องพองออก หายใจออกท้องยุบลง ถ้าขณะนั้นอาการพองยุบชัด อารมณ์หลักก็คืออาการพองยุบ แต่ถ้าขณะที่เรานั่ง อาการกระเพื่อมไหวที่ท้องไม่ชัด แต่ชัดที่บริเวณอื่น อย่างเช่น ส่วนบริเวณหทยวัตถุมีอาการกระเพื่อมเกิดขึ้น ตรงนั้นล่ะคืออารมณ์หลักที่เราต้องตามกำหนดรู้ ก็คือ “การดูกายในกาย” แล้วอีกอย่างหนึ่ง เวลาเราเจริญกรรมฐานแบบนี้ อีกอารมณ์ก็คือ “เวทนา” เมื่อเรานั่งแล้วมีเวทนาปรากฏขึ้นมา ไม่ว่าจะเกิดเวทนาส่วนไหนของร่างกายก็ตาม ถ้าเวทนาชัดกว่าอาการพองยุบ อารมณ์ปัจจุบันของเราก็คือเวทนา นั่นเป็นอารมณ์ที่เราต้องตามกำหนดรู้
นอกจากเวทนา ก็คือ “ความคิด” ที่ปรากฏขึ้นมา ขณะที่เราเจริญกรรมฐาน พอนั่งไปมีความคิดเยอะแยะมากมาย ลมหายใจหรืออาการพองยุบไม่ชัด เวทนาไม่มี มีแต่ความคิดอย่างเดียว ขณะนั้นความคิดก็คืออารมณ์ปัจจุบัน เขาเรียกว่า “ดูจิตในจิต” แต่คำว่า “จิตในจิต” นี่ หนึ่ง รู้ว่าคิดอะไร ? สอง รู้ว่าสภาพจิตใจเราเป็นอย่างไร ? รู้สึกสงบ รู้สึกโล่ง รู้สึกโปร่ง รู้สึกเบา รู้สึกว่าง ๆ รู้สึกมีความสุข นั่นคือลักษณะของจิตเช่นกัน

และอีกอย่างหนึ่งที่ละเอียดยิ่งขึ้นไปอีก แม้แต่ “จิตที่ทำหน้าที่รู้” เองก็เป็นสภาวะอย่างหนึ่ง เป็นสิ่งที่เราต้องกำหนดรู้ว่า จิตที่ทำหน้าที่รู้หรือตัวสติที่ทำหน้าที่รู้ เขามีอาการอย่างไร ? มีการเปลี่ยนแปลงหรือเกิดดับหรือไม่ ? อันนี้คือ “การดูจิตในจิต” หนึ่ง รู้ว่าคิดอะไร ? สอง รู้ว่าสภาพจิตใจเป็นอย่างไร ? สาม แม้แต่จิตที่ทำหน้าที่รู้ เราก็ต้องรู้ว่าเขามีการเกิดดับหรือไม่ ? อันนี้คือละเอียดขึ้น

สี่ ก็คือสภาวะที่บอกว่า “ดูธรรมในธรรม” สภาวธรรมที่ปรากฏขึ้นมาในขณะที่เราเจริญกรรมฐานนั้นเป็นอย่างไร ? สภาวธรรมที่ปรากฏขึ้นมาในขณะที่เราเจริญกรรมฐาน ไม่ว่าจะเป็นอาการพองยุบ อาการของเวทนา อาการของความคิด อันนี้คือสภาวธรรมที่ปรากฏขึ้นให้เราได้รับรู้ ที่เป็นอารมณ์ปัจจุบันจริง ๆ หรือมีอาการเกิดดับที่ปรากฏขึ้นมาเฉพาะหน้า มีแล้วหมดไป มีอาการกระเพื่อมไหว มีอาการแตกกระจาย หรือแสงสว่างที่ปรากฏขึ้นมา ที่เรียกว่า “โอภาส” หรืออาการอื่น ๆ ที่สติเรารับรู้ ตรงนั้นจัดเป็นสภาวธรรมทั้งหมด รวมแล้วสภาวธรรมก็คืออาการของรูปนามนั่นเอง

ทีนี้ ในขณะที่เรากำหนดรู้อยู่กับอารมณ์ปัจจุบัน สิ่งที่เราต้องตามรู้คืออะไร ? รู้ถึงอาการพองยุบ รู้ถึงอาการของเวทนา รู้ถึงอาการของความคิด รู้ถึงสภาวธรรมที่เกิดขึ้น และที่เราต้องสนใจกำหนดรู้จริง ๆ ควรจะรู้อะไร ? สิ่งที่เราจะต้องพิจารณาก็คือ การกำหนดรู้อาการเกิดดับของอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น รู้อาการเกิดดับของรูปนามที่ปรากฏขึ้น รู้อาการเกิดดับของอาการพองยุบ รู้อาการเกิดดับของเวทนา รู้อาการเกิดดับของความคิด รู้อาการเกิดดับของสภาวธรรมที่ปรากฏขึ้นมาเฉพาะหน้าเรา เขาเรียก “ตามกำหนดรู้อาการพระไตรลักษณ์” คือการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป

เพราะฉะนั้น เวลาเราตามกำหนดรู้อาการ จึงต้องมี “เจตนา” ที่จะรู้ว่าอาการนี้ “เกิด” ในลักษณะอย่างไร ? “ดับ”ในลักษณะอย่างไร ? อย่างเช่น เราตามดูลมหายใจ หรือตามรู้อาการพองยุบ สังเกต เวลาเราหายใจเข้าไปนี่ ท้องพองออก พองออกแล้วมีอาการหยุดหรือหายไปก่อนไหม ก่อนที่จะยุบเข้าไป ? ยุบเข้าไปสุด มีอาการหยุด หายไปก่อนไหม ก่อนที่จะพองออกมา ? และการพิจารณาให้ละเอียดมากยิ่งขึ้น แม้แต่ในขณะที่เขากำลังพองออก... เป็นเส้น หรือเป็นคลื่น หรือเป็นขณะ ขณะ ขณะ ? ต้องมี “เจตนา” ที่จะสังเกตอาการเกิดดับของพองยุบ ตรงนี้จะทำให้สติเรารู้อยู่กับปัจจุบันได้ต่อเนื่อง

และสิ่งที่เราต้องรู้ต้องสังเกตก็คือว่า อาการเกิดดับของพองยุบเรา “เปลี่ยนไป” ในลักษณะอย่างไร ? ยังคงเดิม หรือเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ เร็วบ้าง ช้าบ้าง ? นี่คือสิ่งที่ต้องรู้ เขาเรียก “รู้ความไม่เที่ยง” ดูการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป ไม่ใช่รู้แค่ว่า พองแล้วก็ยุบ พองแล้วก็ยุบ... หรือ ยุบแล้วก็พอง... ต้องมีเจตนาที่จะรู้ถึงอาการเกิดดับของพองยุบ เวทนาก็เช่นเดียวกัน การดูจิต ดูความคิด ก็เช่นเดียวกัน เมื่อมีเวทนาเกิดขึ้น เราเข้าไปรู้เวทนาที่ปรากฏขึ้นมานั้น มีอาการอย่างไร ? ไม่ใช่แค่ปวดมากปวดน้อย เวทนานั้นมี “การเปลี่ยนแปลง” อย่างไร ? อันนี้คืออารมณ์หลัก ๆ ที่เราต้องมีเจตนาที่จะรู้

ทีนี้ การกำหนดรู้อารมณ์หลัก ๆ เหล่านี้ เรารู้แล้วว่าขณะที่เรานั่ง อารมณ์อะไรที่ปรากฏชัดที่สุดสำหรับเรา อารมณ์หลักของแต่ละคนไม่เหมือนกันในการนั่งกรรมฐานแต่ละครั้ง บางคนนั่งแล้วอาการพองยุบชัดเจน บางคนนั่งแล้วความคิดมาก่อน แสดงว่าอารมณ์หลักของแต่ละคน ในแต่ละขณะ ก็อาจจะไม่เหมือนกัน เราจะสังเกตเห็นได้ว่า ทุกครั้งเวลาเราปฏิบัติ ในแต่ละบัลลังก์ จุดเริ่มต้นสภาวะ อาจจะไม่ได้เริ่มด้วยพองยุบเสมอไป บางครั้งหลับตาความคิดมาก่อนแล้ว บางครั้งหลับตาลงก็เริ่มจากพองยุบ นั่งไปแป๊บหนึ่ง มีเวทนาขึ้นมา พองยุบไม่ชัดเจน นี่คือสภาวะที่ปรากฏขึ้นมา

เพราะฉะนั้น โยคีต้องสังเกตสภาวะของตัวเองว่า ขณะนี้มีอารมณ์อันไหนที่ปรากฏชัดสำหรับเรา สติเราจะได้รู้อยู่กับปัจจุบัน ถ้าเราพยายามเลือกอารมณ์ อย่างเช่น พอเรานั่งกรรมฐานทุกครั้ง พอเริ่มนั่ง เราก็พยายามยึดพองยุบอย่างเดียว ทั้ง ๆ ที่ขณะนั้นมีความคิดปรากฏชัดกว่าพองยุบ เราก็พยายามบังคับจิตให้อยู่ที่พองยุบ ตรงนั้นมันจะเป็นสองอารมณ์ สังเกตว่าพอเป็นสองอารมณ์ อารมณ์ไหนมีกำลังมากกว่า จิตก็จะไปรับรู้อารมณ์นั้น นั่นคืออารมณ์ปัจจุบัน

เพราะฉะนั้น ที่บอกว่าให้มีสติอยู่กับอารมณ์ปัจจุบัน เราต้องเข้าใจว่าขณะนั้นอารมณ์ปัจจุบันของเราคืออะไร แสดงว่าถ้าเมื่อไหร่ก็ตามที่ความคิดมีกำลังมากกว่า จิตเราเข้าไปรับรู้ความคิด ความคิดก็คืออารมณ์ปัจจุบัน ถ้าเป็นอย่างนั้น ให้มีสติกำหนดรู้การเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปของความคิด การกำหนดรู้อย่างนี้ต้องมีเจตนา ไม่ใช่ไปพยายามบังคับให้มันดับ หรือไม่ให้คิด เข้าไป “รู้” ความคิดที่เกิดขึ้นดับอย่างไร ? เข้ามาแล้วหายแบบไหน ? จางหาย หรือว่าแวบหายไป หรือแตกกระจายไป ? อันนี้คือการกำหนดรู้อาการเกิดดับของความคิดที่เข้ามา 

อีกอย่าง การมีสติกำหนดรู้ ไม่ใช่เฉพาะขณะที่เรานั่ง อิริยาบถทั้งสี่ ยืน เดิน นั่ง แล้วก็นอน ให้มีสติกำหนดรู้ในทุก ๆ อิริยาบถ ถามว่า อิริยาบถ “ยืน” เรากำหนดอะไร ? “เดิน” กำหนดรู้อะไร ? “นั่ง” เราพอเข้าใจแล้ว เวลาเรานั่งกำหนดอะไร อย่างที่พูดไปเมื่อกี้ “นอน” ก็ไม่ต่างกับนั่ง เพราะอยู่ในอิริยาบถที่เรานิ่ง “ยืน” ก็ไม่ต่างกับอิริยาบถนั่ง เพราะเราหยุดนิ่ง

“เดิน” คือการเคลื่อนไหว เพราะฉะนั้น การที่เราก้าวเท้าซ้ายขวา ไม่ว่าจะเป็น ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ สิ่งที่ต้องทำเพื่อให้สติเราอยู่กับปัจจุบันให้มากที่สุด จะใช้คำบริกรรมหรือไม่ก็ได้ (ขวาย่างหนอ.. ซ้ายย่างหนอ.. อันนี้เขาเรียก “คำบริกรรม”) หรือให้รู้ชัดไปกับอาการเคลื่อนไหวไปเลย ให้มีสติเกาะติดไปกับอาการ ก้าวขวา รู้ชัด ก้าวซ้าย รู้ชัด พร้อมกับสังเกตในลักษณะเดียวกันว่า ในขณะที่เราก้าวเท้าแต่ละข้าง มีอาการอย่างไร ? เป็นเส้น หรือมีอาการสะดุด มีการเกิดดับเป็นขณะ ๆ ไป ? อันนี้คือวิธีสังเกตอาการเกิดดับในขณะที่เราเดินจงกรม




เรื่อง การกำหนด ที่มา โครงการวิปัสสนากรรมฐาน ณ ยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย ระหว่างวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๖ เครดิต ถอดข้อความเสียงโดย คุณติ๊ด
 
บางครั้งปฏิบัติแล้วเกิดความสงสัย ไม่แน่ใจว่าจะกำหนดอารมณ์ไหนดี อย่างที่ถามมาว่า สงสัยว่าให้ดูที่ลมหายใจ ต้องดูที่พองยุบที่ท้อง ? การให้ดูที่ลมหายใจ ไม่ใช่เฉพาะลมหายใจอย่างเดียว แม้อาการพองยุบก็ต้องดู บางคนขณะที่หายใจเข้าออก อาการพองยุบไม่ชัดเจน แต่ไปชัดอยู่ที่ลมหายใจเข้าออก เพราะฉะนั้น ก็ให้ไปสังเกตตรงที่ลมหายใจเข้าออก อันนี้ถึงบอกว่าให้ดูลมหายใจเข้าออก แล้วก็พองยุบ ดูทั้งสองอย่าง ไม่ใช่ทุกคนนะ เฉพาะบางคนที่รู้สึกว่าเรากำหนดลมหายใจได้สะดวก เราก็กำหนดลมหายใจไป ถ้ากำหนดที่อาการพองยุบได้ดี ก็กำหนดที่พองยุบไป
ที่บอกแล้วว่า “อารมณ์ปัจจุบัน” ของแต่ละคนไม่เหมือนกัน เพราะเวลาเราเจริญกรรมฐาน บางคนพอนั่งหลับตา พองยุบชัดเจนขึ้นมา ก็ต้องตามกำหนดรู้อาการพองยุบไป แต่บางคนพอหลับตาลง อาการเต้นของหัวใจชัด ก็ตามรู้อาการเต้นของหัวใจไป บางคนหลับตาลงแล้ว มีความคิดเกิดขึ้นมา ความคิดมากกว่าพองยุบ อารมณ์ปัจจุบันขณะนั้นก็คือความคิด จึงต้องตามกำหนดรู้อาการเกิดดับของความคิดไป เพราะอะไร ? เพราะนั่นคืออารมณ์ปัจจุบัน
ถ้าเราพยายามปฏิเสธอารมณ์ปัจจุบัน แล้วไปหาอารมณ์ที่เขายังไม่เกิด จิตเราก็จะไม่อยู่กับปัจจุบันแล้ว จะวุ่นวาย เราจะรู้สึกว่าสมาธิไม่พอ ไม่สามารถกำหนดพองยุบได้ เพราะความคิดเข้ามารบกวน ทั้ง ๆ ที่ความคิดเป็นอารมณ์ปัจจุบันขณะนั้น กลายเป็นว่าอารมณ์ปัจจุบันรบกวนอารมณ์ที่ยังไม่เกิด เพราะฉะนั้น จึงต้อง “กำหนดรู้อารมณ์ที่เป็นปัจจุบันที่สุด” แต่ถ้าเราถนัดกำหนดที่พองยุบ ก็กำหนดพองยุบได้เลย
ทีนี้ การกำหนดอารมณ์ ไม่ว่าจะเป็นการกำหนดพองยุบ กำหนดลมหายใจ กำหนดความคิด หรือกำหนดเวทนา ถ้าจะให้ดี ควรกำหนดรู้อย่าง “ไม่มีตัวตน” กำหนดรู้อย่างไม่มีตัวตน คือกำหนดรู้แบบ “ไม่มีเรา” ไม่มีความรู้สึกว่าเป็นเรา มีแต่ “สติ” ตามรู้อย่างเดียว สังเกตว่า เวลาตามรู้อาการที่เกิดขึ้น ไม่ว่าขณะกำหนดพองยุบ หรือการเดินจงกรมก็ตาม จะมีความรู้สึก “เรา” เป็นผู้ดู “เรา” เป็นผู้ตามรู้ตามดูอาการที่เกิดขึ้น ตรงนี้เขาเรียกว่า “ตามรู้อย่างมีตัวตน” ก็คือมีความรู้สึกว่าเป็นเรา ตรงที่ “ความรู้สึกว่าเป็นเรา” ตรงนี้ ก็ยังเป็น “บัญญัติ” 

ถ้าตามรู้ด้วยความรู้สึก “ไม่มีเรา” หรือตามรู้ด้วย “จิตที่ว่าง” การปรุงแต่งไม่เกิดขึ้น และรู้ตามความเป็นจริง อารมณ์ที่เกิดขึ้นก็จะชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นพองยุบ หรืออาการเกิดดับในขณะที่เดิน อย่างที่บอกว่า “ให้สติเกาะติดกับอาการ” เหมือนที่ให้ขยับมือ เวลาสติเราเกาะติดไปกับอาการ เราจะกำหนดได้ปัจจุบันจริง ๆ ไม่ใช่แค่เป็นผู้ตามรู้ แต่สติรู้สึกชัดอยู่ที่เดียวกับอาการ ทีนี้ ทำยังไงถึงจะไม่มีตัวตน ? เคยเห็นความไม่มีตัวตนของตัวเองไหม ? ไม่เคยเลย บอกได้เลยนะ ไม่ผิดหรอก ธรรมะไม่มีผิด เรามาเรียน เรายังไม่สำเร็จ เพราะฉะนั้น ไม่ต้องกลัวผิด ให้รู้ว่าผิดแล้วเราจะทำได้ถูก ให้รู้ผิดรู้ถูกแล้วจะทำได้ง่าย ถ้าไม่รู้ว่าที่ทำอยู่ผิดหรือเปล่า เราก็ยังผิดต่อไป แต่ถ้ารู้ว่าผิด เราจะแก้ได้ง่าย

การปฏิบัติธรรมเหมือนการทำวิจัย เขาเรียก “ธัมมวิจยะ” การสอดส่องธรรมหรือวิจัยธรรม อย่างที่เราพิจารณากำหนดรู้อาการพองยุบนี่ เพื่ออะไร ? เพื่อศึกษา วิจัย ให้เข้าใจ ให้เห็นตามความเป็นจริงถึงลักษณะของรูปนาม ที่บอกว่า รูปนามของเราเกิดดับอยู่ตลอดเวลา เขาเกิดดับอย่างไร ? เราได้ยินได้ฟังมาเยอะแยะมากมายว่า รูปนามอันนี้เป็นของไม่เที่ยง มีการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไปตลอดเวลา แล้วเขาดับในลักษณะอย่างไร ? อันนี้เป็นสิ่งสำคัญ ถ้าเรายังไม่เห็นอาการเกิดดับของรูปนามตราบใด ตราบนั้นรูปนามนั้นก็ยังเป็น “ของฉัน” อยู่ตลอดไป ไม่เคยเห็นเป็นของคนอื่น ใช่ไหม ? เวลาปวดขึ้นมา ก็ “ฉัน” ปวด เมื่อยขึ้นมาก็ “ฉัน”เมื่อย ไม่มีสักแต่ว่าเมื่อย เพราะทนไม่ไหว

ทีนี้ วิธีการทำจิตให้ว่าง หรือการดับความรู้สึกว่าเป็นเรา ลองดูนะ แยกรูปนามกันได้แล้ว ใช่ไหม ? รู้นะอันไหนคือรูป อันไหนคือนาม ใครยังไม่แน่ใจว่าตัวเองแยกถูกหรือเปล่า ? ยังไม่แน่ใจนะ... ดี ไม่ผิดหรอก จะได้ชัดขึ้น ลักษณะของนามหรือลักษณะของจิต ที่จริงแล้วเกิดอยู่ทุกวันกับตัวเรา เพียงแต่เราไม่ใส่ใจ หรือไม่เข้าใจเท่านั้นเอง สังเกตดูนะ ใจเราขณะนี้รู้สึกยังไง ? รู้สึกหนัก รู้สึกเบา รู้สึกโล่ง ๆ รู้สึกสงบ รู้สึกแบบไหน ? รู้สึกเฉย ๆ ? รู้สึกยังไง ? สบาย ใช่ไหม ? นี่แหละคือลักษณะของจิต จำไว้นะ

จิตที่สบายสามารถเคลื่อนย้ายที่ได้ไหม ? ได้นะ นี่คือธรรมชาติของจิตเรา ถูกแล้วนะ จิตเคลื่อนย้ายที่ได้ เพราะธรรมชาติของจิต รับรู้อะไรเขาก็จะไปที่นั่น สังเกตดูว่า พออาจารย์ยกหนังสือขึ้นมา พอเห็นปุ๊บ จิตเราอยู่ที่ไหน ? ที่หนังสือ ใช่ไหม ? ไม่ได้อยู่ที่ตัว เห็นไหม จิตออกนอกตัวทันที นี่คือธรรมชาติของคนเรา ธรรมชาติของสิ่งมีชีวิต ถามว่า ผิดไหมที่จิตออกนอกตัว ? ไม่ผิด ใช่ไหม ? เพราะเป็นธรรมชาติ แล้วผิดตรงไหน ? เพียงแต่จิตที่ไปรับรู้นั้นเป็นจิตฝ่ายกุศลหรืออกุศลเท่านั้นเอง ทุกครั้งที่เรารับรู้ ลองสังเกตดู ไม่ว่าดูอะไรก็ตาม จิตเราไปที่นั่นทันทีหรือเปล่า ? ไป ใช่ไหม ? คิดถึงบ้าน ก็ไปที่บ้าน แป๊บเดียว! การเดินทางของจิตไร้กาลเวลา ไม่ว่าจะใกล้หรือไกลก็ใช้เวลาเท่ากัน

ทีนี้ ทำดูนะ ลองน้อมจิตมาข้างหน้าตัวเองในที่ว่าง ๆ ไม่ต้องไปไกลเกิน ถ้าไปไกลเกินเดี๋ยวจะหาไม่เจอ ประมาณสักช่วงแขนหนึ่ง แล้วสังเกตว่า จิตที่อยู่ในที่ว่าง ๆ รู้สึกอย่างไร ? รู้สึกหนัก รู้สึกเบา รู้สึกโล่ง รู้สึกโปร่ง รู้สึกอึดอัด รู้สึกว่าง ๆ รู้สึกแบบไหน ? รู้สึกยังไง ? เบา ๆ นะ ถูกแล้วนะ ใครรู้สึกเบา ๆ แล้วลองสังเกตต่อ ความรู้สึกที่เบาสามารถเคลื่อนย้ายที่ได้หรือเปล่า ? ได้นะ ถูกแล้วนะ ลองย้ายจิตที่เบา ๆ ไปที่แขน รู้สึกยังไงบริเวณแขนเรา ? รู้สึกหนัก ? เบา ? ลองอีกนิดหนึ่ง ย้ายจิตที่เบาไปที่สมองเรา รู้สึกเป็นไง ? ไม่ใช่ไปดูรูปร่างของสมองนะ ถ้าเราไปหารูปร่างของสมอง นั่นคือเราไปหารูป รู้สึกเป็นไง ? โล่ง ๆ นะ ถูกแล้วนะ

จริง ๆ แล้วการย้ายจิตที่เบา ก็คือ “การย้ายสติ” ของเรา เพราะฉะนั้น เวลาเรากำหนดอารมณ์ เราจะเห็นชัดว่าสติเราอยู่ที่เดียวกับอาการ หรือเป็นผู้ดูอยู่คนละที่ สังเกตเมื่อกี้ ที่ดูที่แขนแล้วรู้สึกหนัก ๆ นี่ จิตไม่ได้ไปอยู่ที่แขน แต่เป็นผู้ดูแขน ใช่ไหม ? ก็เลยรู้สึกว่าแขนหนัก ๆ เราเป็น “ผู้ดู” อยู่ แต่เมื่อเอาจิตที่ว่างเบาเข้าไปที่สมอง เราไม่ได้หารูปร่างของสมอง แต่ให้จิตที่เบาเข้าไปที่สมองเลย จะรู้สึกโล่ง ๆ เบา ๆ

ต่ออีกนิดหนึ่ง ไม่ทันเดี๋ยวค่อยว่ากัน ใครทันก็ตาม ใครสงสัยก็ให้ถาม ลองดูนะว่า ให้จิตที่เบา ๆ นี่กว้างเท่าบริเวณนี้ กว้างเท่าห้องนี้ รู้สึกเป็นไง ? โล่ง ๆ นะ สังเกตใจที่โล่ง รู้สึกว่างไหม ? ว่างนะ สังเกตใจที่โล่งว่างกับตัวที่นั่งอยู่ เขาเป็นส่วนเดียวกันหรือคนละส่วนกัน ? คนละส่วนนะ อันไหนใหญ่กว่ากัน ? ใจใหญ่กว่า นี่คือการแยกรูปแยกนาม เห็นไหม ใจก็คือนาม ตัวก็คือรูป และใจที่ว่างเบาสามารถรับรู้อารมณ์ต่าง ๆ ได้ ใจที่ว่าง ใจที่เบา ก็คือจิตที่ว่างนั่นเอง

ลองสังเกตต่ออีกนิดหนึ่ง เมื่อกี้พูดถึงความไม่มีเรา ลองสังเกต ใจที่ว่างเบาเขาบอกว่าเป็นใครหรือเปล่า ? หรือแค่รู้สึกว่าง ๆ เบา ๆ ? รู้สึกว่าง ๆ เบา ๆ ไม่บอกว่าเป็นใคร ไม่บอกว่าเป็นเรา ตรงนี้คือ “ความเป็นอนัตตา” ลองสังเกตต่ออีกนิดหนึ่ง ขณะที่ใจไม่บอกว่าเป็นเรา รู้สึกว่าง ๆ เบา ๆ แล้วย้อนกลับมาดูตัวที่นั่งอยู่ รู้สึกหนักหรือเบา ? (โยคีกราบเรียนว่า รู้สึกหนัก) สังเกตไหม ตอนที่หนักนี่ จิตเราอยู่ข้างในหรือข้างนอก ? ข้างใน ใช่ไหม ? ตอบถูกแล้ว

ทีนี้ลองดู ถ้าให้เขาอยู่ข้างนอก ข้างหน้าตัว รู้สึกเป็นไง ? (โยคีกราบเรียนว่า หนัก ๆ) ขณะที่อยู่ข้างนอกนะ ? ขณะที่หนัก จิตเราอยู่ในตัวหรือนอกตัว ? (โยคีกราบเรียนว่า นอกตัว) ขณะที่อยู่นอกตัว กำลังคิดถึงอะไร ? สิ่งอื่น ใช่ไหม ? เขาเรียก “จิตไปข้างนอก” กำลังมีความคิด แต่ไม่เห็นจิตที่อยู่นอกตัว เห็นแต่ว่าจิตกำลังไปเที่ยว กำลังคิดอยู่ “เห็นความคิด แต่ไม่เห็นจิตที่อยู่ข้างนอกตัว” อันนี้จะละเอียดนิดหนึ่ง เดี๋ยวค่อยแยกให้ชัดขึ้นอีก ไม่ผิดนะ ถ้าให้ใจโล่งกว้างกว่าตัวเรา แล้วก็ห่อหุ้มตัวเรา ลองดูว่า รู้สึกเป็นไง ? (โยคีกราบเรียนว่า เย็น ๆ เบา ๆ) เราจะรู้สึกได้ทันที นี่คือความรู้สึกจริง ๆ คือรู้สึกได้ว่าเป็นอย่างไร ตรงนี้เป็น “การรับรู้แบบไม่มีตัวตน”

เพราะฉะนั้น เวลากำหนดอารมณ์ต่าง ๆ ก็เหมือนกัน ให้ความรู้สึกที่เบาหรือจิตที่เบาเข้าไปที่อาการ ลองดูนะ ขณะที่กำหนดพองยุบ ลองเอาจิตที่เบาไปที่พองยุบ แล้วตามรู้อาการพองยุบ รู้สึกเป็นไง ? อาการพองยุบมีความชัดเจนมากขึ้นหรือว่าเป็นอย่างไร ? ชัดเจนมากขึ้นนะ ตรงนี้คือสติเรามีกำลัง “จิตที่ว่าง สติจะมีกำลัง อาการก็จะชัด” ฉะนั้น เวลาเราตามรู้อาการพองยุบ ตามรู้อย่างไม่มีตัวตน ชัดแล้วเขาเกิดดับอย่างไร ? เปลี่ยนแปลงอย่างไร ? ตามรู้ไปแบบนี้ เกาะติดไป ใช้จิตที่ว่างกำหนดรู้อารมณ์ที่เกิดขึ้น แม้แต่เมื่อมีเวทนาเกิดขึ้น

ขณะที่เรานั่ง จิตที่ว่างเบานี่ย้ายที่ได้ ใช่ไหม ? ทีนี้ลองพิสูจน์ดูว่า ถ้าใช้จิตที่ว่างเบาไปรองรับจุดกระทบ ระหว่างตัวกับอาสนะ หรือตัวกับพื้น รู้สึกไหมว่านั่งอยู่ที่ไหน ? รู้สึกหนักหรือเบา ? (โยคีกราบเรียนว่า เบา ๆ) ตรงนี้แหละ เวลาเรานั่งแล้วเราจะไม่ทรมาน ทุกครั้งที่นั่งกรรมฐาน เอาความว่างเบามารองรับ เราก็จะนั่งอยู่ในที่ว่าง ๆ เบา ๆ ไม่ใช่นั่งบนพื้นอย่างเดียว ไม่ใช่นั่งบนอาสนะ การกดทับรู้สึกเป็นไง ? ลอย ๆ ? การกดทับก็จะเบา เพราะฉะนั้น เมื่อกดทับเบา เวทนาก็จะเกิดช้านิดหนึ่ง นั่งอยู่บนความว่างเบา

รู้สึกดีไหมขณะที่นั่งอยู่ลอย ๆ ? ดี ใช่ไหม ? จริง ๆ แล้วนี่คือเราเอามาใช้ ไม่ใช่แค่มาทำนั่งแบบตัวลอย ๆ เบา ๆ แต่เจตนาก็คือว่า เมื่อเราใช้จิตที่ว่างมารับรู้อารมณ์ ขณะที่นั่งก็นั่งอยู่ในความว่าง ขณะที่เดิน ให้จิตที่เบาว่างคลุมตัว แล้วก็เกาะติดกับอาการเดิน สังเกตไป เราจะได้รับรู้อารมณ์ต่าง ๆ อย่างไม่มีตัวตน และไม่มีการปรุงแต่ง ไม่ประกอบด้วยอกุศลจิต ไม่มีปรุงแต่งว่าชอบไม่ชอบ แต่จะรู้ว่าดีไม่ดี หนักหรือเบา ทุกข์ไม่ทุกข์หรือมีความสุข ไม่ใช่ว่าชอบหรือไม่ชอบ ชอบหรือไม่ชอบก็จะเป็นตัวกิเลส ถ้ารู้ดีหรือไม่ดี หนักหรือเบา ทุกข์หรือไม่ทุกข์ เกิดจากปัญญาของเรา

ทีนี้เราปฏิบัติเพื่อเป็นไปเพื่อความดับทุกข์ ใช่ไหม ? เพราะฉะนั้น อะไรที่เกิดขึ้นมาแล้วทำให้เราเป็นทุกข์ ? ง่าย ๆ ลองพิสูจน์ดูนะ เมื่อกี้ไม่มีเราแล้วรู้สึก ? (โยคีกราบเรียนว่า เบา ๆ) รู้สึกเบา ๆ ว่าง ๆ สบาย ๆ ลองเติมความรู้สึกว่าเป็นเราเข้าไปสิ รู้สึกเป็นไง ? หนักทันที ใช่ไหม ? นี่คือความเคยชิน ความเคยชินก็คือ การเข้าไปยึดเอาว่ารูปนี้เป็นของเรา พอมีเราขึ้นมาน้ำหนักก็จะเกิดขึ้น ลองเอาความรู้สึกว่าเป็นเราออกจากตัว เบาทันที นี่แหละคือ “การละอัตตา” ไม่ยาก ใช่ไหม ? แค่เรารู้ว่าต้องทำยังไง

ไม่ใช่บอกว่าไม่ใช่ของเรา การที่เราไปปฏิเสธว่า รูปไม่ใช่ของเราโดยที่เรา “ไม่เห็น” ยังไงก็ยังหนัก แต่ถ้าเมื่อไหร่ “เห็นชัด” ว่า รูปกับนามเป็นคนละส่วนกัน แล้วแยกนามจากรูป จิตก็จะอิสระโดยอัตโนมัติเช่นกัน คือการปล่อยวางโดยอัตโนมัติ โดยที่ไม่ต้องไปบอกว่า “ฉันจะไม่ยึด ฉันจะไม่เอา” ถึงเราจะไม่คิดตรงนั้น จิตก็จะว่างได้เช่นกัน นี่คือ “ปัญญา” ที่เกิดจากการกำหนดรู้ตามความเป็นจริง

ที่พระพุทธเจ้าบอกว่า ขันธ์ ๕ ย่อลงมาเหลือแต่รูปกับนาม คือกายกับใจ แต่กายกับใจก็ยังเป็นคนละส่วนกันอีก ถามว่า มีส่วนไหนบ้างที่บอกว่าเป็นเรา ? ตัวไม่บอกว่าเป็นเรา จิตที่เบาก็ไม่บอกว่าเป็นเรา แล้วเหลืออะไร ? นี่คือการละอัตตา หรือดับความรู้สึกว่าเป็นเรา หรือเข้าสู่ความเป็นอนัตตา คือความไม่มีตัวตน อนัตตาในความหมายของความไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา มีแต่ธรรมชาติของรูปกับนาม ที่เกิดขึ้นและกำลังเป็นไป ตามเหตุตามปัจจัยอยู่เนืองนิตย์

แม้แต่ “ความคิด” ที่เกิดขึ้นก็ตาม ลองสังเกตดูนะ เมื่อกี้ขณะที่เห็นว่าจิตที่ว่างเบากับตัวเป็นคนละส่วนกัน ทีนี้ขณะที่เราคิด คิดถึงเรื่องอะไรสักอย่างหนึ่ง คิดแล้วมีมโนภาพเกิดขึ้นไหม ? บางครั้งมี บางครั้งไม่มี แต่มีรสชาติ ใช่ไหม ? เอาง่าย ๆ คิดถึงเรื่องที่ไม่สบายใจ แล้วรู้สึกเป็นไง ? (โยคีกราบเรียนว่า ทุกข์ใจ) รู้สึกหนักหรือเบา ? ความทุกข์เรารู้แล้ว... เหลืออะไร ? เหลือ “วิธีดับทุกข์”

พระพุทธเจ้าตรัสรู้เรื่องทุกข์ เหตุให้เกิดทุกข์ แล้วข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์... ที่ทุกข์เพราะอะไร ? ไปยึดไว้ ใครเป็นผู้ยึด ? “ตัวเรา” เมื่อกี้บอกให้ดับความเป็นเรา แสดงว่าเหตุแห่งทุกข์คือ “มีเรา” ใช่ไหม ? เพราะความไม่รู้ว่าขันธ์ทั้ง ๕ เขาเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่ใส่ “เรา” เข้าไป ไม่ว่าจะเป็น รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ พอเติม “เรา” เข้าไปตัวเดียวเท่านั้นแหละ จิตก็จะเศร้าหมอง เป็นทุกข์ เกิดขึ้นมา

แต่ถ้า “ไม่มีเรา” ลองเอาความรู้สึกว่าเป็นเราออก แล้วคิดถึงเรื่องนั้น ให้จิตที่ว่างเบา “กว้างกว่า” เรื่องที่คิด จิตใจรู้สึกเป็นยังไง ? เบา ใช่ไหม ? นี่คือคิดได้ แต่คิดด้วยจิตที่ว่าง ว่างจากตัวตน ไม่ใช่ว่างจากความคิด เมื่อว่างจากความเป็นเรา ถึงแม้จะคิดก็ไม่ทุกข์ นี่คือ “ปัญญา” ไม่ใช่ว่าว่างแล้วห้ามคิดอะไร ถ้าไม่คิดอะไร เราก็ทำอะไรไม่ได้ ใช่ไหม ? เวลาจะพูด จะหยิบ จะจับ จะเคลื่อนไหว ต้องประกอบด้วยตัวสังขาร คือการปรุงแต่งทางจิตของเรา คิดว่าจะทำอะไร เพื่ออะไร ทำแล้วดีหรือไม่ดีอย่างไร อันนี้ก็คือ “ตัวสังขาร” ทั้งหมด แต่สังขารเหล่านี้ประกอบด้วยตัวตนหรือเปล่า ? ประกอบด้วยโลภะจิต โทสะจิต โมหะจิต หรือเปล่า ? อันนี้เราจะรู้

ลองสังเกตดู จิตที่ว่างเบาและไม่บอกว่าเป็นเรา มีกิเลสตัวไหนเกิดขึ้นบ้าง ? ไม่มี เพราะไม่มีเรา โลภะก็ไม่เกิด โทสะก็ไม่เกิด โมหะก็ไม่เกิด เพราะอะไร ? เพราะการที่เห็นว่าไม่มีเรา นั่นคือตัวปัญญา เห็นตามความเป็นจริง เขาเรียก “สัมมาทิฏฐิ” เห็นตามความเป็นจริงของรูปนาม ธรรมชาติเขาเป็นอย่างนั้นจริง ๆ ไม่ใช่เราคิดเอา ตรงนี้แหละสำคัญ เห็นตามความเป็นจริงของรูปนามที่เกิดขึ้น ไม่ว่าจะเกิดทางทวารทั้ง ๖ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจก็ตาม และความจริงอีกอย่างหนึ่งที่เราพยายามกำหนดรู้อยู่ก็คือ สิ่งทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ และไม่มีใครเป็นเจ้าของ แม้แต่รูปนามของเราเองเขาก็เปลี่ยนแปลงไปตามเหตุปัจจัย เกิดดับตลอดเวลา

สังเกตว่า จิตกับกายเป็นคนละส่วนกัน จิตที่ทำหน้าที่รู้หรือจิตที่ว่างกับเรื่องที่คิด ถามว่า เป็นส่วนเดียวกันหรือคนละส่วนกัน ? คนละส่วน ตรงนี้คือแยกนามกับนาม แยกจิตกับจิต นี่คือสิ่งสำคัญในการเจริญวิปัสสนา ต้องแยกรูปแยกนาม จึงจะไปแยกรูปกับรูป ก็คือรู้อาการเกิดดับของพองยุบ ว่าเขาเกิดแล้วดับ เขามีช่องว่างไหม ? มีอาการเกิดขึ้นมาแล้วดับไป เกิดขึ้นใหม่ ดับไป อยู่เรื่อย ๆ หรือเปล่า ? มีช่องว่างระหว่างพองกับยุบ หรือระหว่างพองกับพองเอง เขามีการเกิดดับเป็นขณะหรือเปล่า ? อันนี้คือ “การดูกายในกาย”

“การดูจิตในจิต” ก็อย่างที่พูดเมื่อกี้ รู้ว่าจิตเราเบา จิตเราว่าง รู้ว่าจิตคิดอะไร การดูจิตในจิต อย่างที่บอกแล้วว่า หนึ่ง รู้ว่าคิดอะไร ? สอง ดูว่าสภาพจิตเป็นยังไง ? จิตใจเรารู้สึกอย่างไร ? รู้สึกหนัก รู้สึกเบา รู้สึกโล่ง รู้สึกโปร่ง รู้สึกมีความสุข รู้สึกนิ่มนวล อ่อนโยน เบิกบาน อันนี้คือลักษณะของจิตทั้งหมด และนอกจากรู้ว่าคิดอะไร รู้ว่าแม้แต่จิตที่ทำหน้าที่รู้ความคิด ก็ยังเป็นคนละส่วนกัน จิตที่ทำหน้าที่รู้ตรงนี้ เขาเรียกว่า “วิญญาณรู้” “สติ” กับ “วิญญาณ” คือตัวเดียวกันนั่นแหละ วิญญาณรู้ทำหน้าที่รับรู้ สติก็คอยเตือนเรา จริง ๆ คือพอเรารู้ชัดในสิ่งที่รู้ เขาก็ครบไปในตัวอยู่แล้ว

เพราะฉะนั้น เวลาพิจารณาสภาวธรรมที่เกิดขึ้น จึงบอกว่าให้ “รู้ชัด” ในอาการที่เกิดขึ้นและกำลังเป็นไป แต่วันนี้ที่ให้เพิ่มขึ้นมาก็คือว่า ถ้าเรากำหนดรู้อย่างไม่มีตัวตน “ไม่มีเรา” มีแต่สติรู้ชัดในอาการที่เกิดขึ้น การปฏิบัติของเรา หรือว่าสภาวธรรมที่เกิดขึ้นนั้นจะเปลี่ยนไปอย่างไร ? บางคนสงสัยว่า กำหนดรู้อาการเกิดดับแล้วได้อะไร ? คงไม่สงสัยกันแล้วนะ ก็อย่างที่บอกไปแล้ว คนที่จะเห็นอาการเกิดดับได้ต้องมีปัญญา ถามว่า กำหนดรู้อาการเกิดดับแล้วจะได้อะไร ? ก็คือได้ “ปัญญา” นั่นเอง ปัญญารู้ความเป็นจริงของรูปนามขันธ์ ๕ ของเรา มันไม่เที่ยง ไม่ควรเข้าไปยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นเรา ไม่ควรไปยึดเอาว่าเป็นของเรา

อย่างที่เมื่อกี้ที่บอกว่า ให้นึกถึงเรื่องที่ไม่สบายใจ แล้วรู้สึกเป็นยังไง ? รู้สึกหนัก ที่หนักเพราะอะไร ? เพราะ “มีเรา” พอเอาความรู้สึกว่าเป็นเราออก ความทุกข์ก็หายไป แสดงว่านั่นคือวิธีดับทุกข์ ใช่ไหม ? แต่ไม่ใช่ดับเรื่องราว คนละอย่างกันนะ เราดับทุกข์ก่อน แล้วไปดับเรื่องราวทีหลัง เวลาเราเจออารมณ์เข้ามากระทบ ทำให้จิตใจเรารู้สึกเป็นทุกข์ ไม่สบายขึ้นมา สิ่งที่ควรทำก่อนคือ “ดับทุกข์” พอดับทุกข์แล้ว สมองเราโล่งขึ้น จิตเราสงบ ปัญญาก็เกิดขึ้น

แต่ถ้าขณะที่เราทุกข์ แล้วเราก็พยายามพิจารณา สังเกตว่าจิตเราจะหมกมุ่นอยู่กับอารมณ์อันนั้น บางครั้งก็หาทางออกยาก เพราะอะไร ? เราถูกความทุกข์ครอบงำ เปรียบเหมือนคนถูกยิงด้วยลูกศร ความทุกข์เข้ามาที่ตัวเราแล้ว จะถอนลูกศรก่อนหรือจะถามหาคนยิงก่อน ? ถ้าเราตามหาคนยิง โอ้โห! แค่ลูกศรกระดิกนี่ก็จะแย่อยู่แล้ว แต่ถ้าเราถอนลูกศร แล้วรักษาแผลให้หาย ไม่สายหรอก ยังตามหาคนที่ยิงได้

เพราะฉะนั้น การดับทุกข์จึงเป็นสิ่งสำคัญ เวลาอารมณ์เข้ามากระทบ ควรดับทุกข์เราก่อน วิธีดับ ง่ายที่สุด แค่ถอนออก! ถอนอะไร ? “ถอนความรู้สึกว่าเป็นเรา” เอาความรู้สึกว่าเป็นเราออกจากตัวเสีย แล้วความทุกข์ก็จะน้อยลงหรือดับไป ที่จริงแล้วนี่ คนเราเวลาทุกข์ จำเป็นต้องเจอปัญหาเฉพาะหน้าหรือเปล่า ? ไม่นะ บางทีแค่นั่งอยู่คนเดียวก็ร้องไห้เป็น พอนึกถึงเรื่องที่ผ่านมาก็นั่งร้องไห้เป็นทุกข์ ขณะที่เราทุกข์นี่รู้สึกอึดอัด ใช่ไหม ? หนัก! เหมือนแบกโลกทั้งโลก!

ทีนี้ ลองระลึกนึกถึงเรื่องที่ทำให้ทุกข์ เดี๋ยวจะบอก “วิธีดับทุกข์” คิดแล้วรู้สึกเป็นไง ? หนัก ๆ ? เมื่อกี้บอกว่าให้เอาความรู้สึกว่าเป็นเราออก ตอนนี้ลองขยายให้กว้าง มันจะเป็นก้อนหนัก ๆ ขึ้นมาบริเวณหัวใจของเรา ใช่ไหม ? มันจะแน่นตรงนี้ ลองปล่อยให้เขากว้างกว่าตัว แล้วกว้างออกไปไม่มีขอบเขต ลองดูว่ารู้สึกเป็นไง ? ขยาย “ความรู้สึกหนัก” ให้กว้างออกไป ไม่ใช่ขยายเรื่องที่ทำให้หนักนะ คนละอย่างกัน! ขยายความรู้สึกหนักให้กว้างออกไป... เบา ค่อย ๆ จางไป หายไป นี่คือวิธีดับทุกข์ที่ง่าย ๆ เพราะอะไร ?

เมื่อไหร่ก็ตามที่จิตเรากว้าง จิตเราก็จะว่าง ไม่มีตัวตน เมื่อไม่มีตัวตน เมื่อจิตว่าง ธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ ที่เกิด ไม่สามารถตั้งอยู่บนความว่างได้ เขาจะสลายไปจะดับไป แต่ที่ตั้งอยู่ได้เพราะมีผู้รับ มี “เรา” เป็นผู้รับ เพราะฉะนั้น นี่คือวิธีดับทุกข์ที่ง่ายที่สุด ก็อยู่ที่ว่าเราจะทำบ่อยแค่ไหน เราเป็นผู้ฝึก ถ้าเราไม่แน่ใจว่าเราทำได้หรือเปล่า ตอนที่นั่งกรรมฐาน เอาแต่นึกถึงเรื่องโน้นเรื่องนี้ แล้วมันหนักขึ้นมา ลองดู ขยายออกแล้วมันหายไหม ? ขยายได้ไหม ? ปล่อยออกไปจนเรารู้สึกเกิดความชำนาญ พอคิดถึงเรื่องทุกข์ปุ๊บ มันแวบขึ้นมา มันก็ดับ แวบขึ้นมา ก็ดับ.. เขาเรียก “ทำให้เป็นวสี”

ไม่ใช่ไม่ใส่ใจนะ รู้ชัดว่าทุกข์เกิดขึ้นแล้วและดับอย่างไร แต่ถ้าเราไม่ใส่ใจในเรื่องที่ทำให้ทุกข์ ปัญหาก็จะหมักหมม มันก็จะพันกันมากขึ้น ๆ จนหนาแน่นขึ้น จนจับต้นชนปลายไม่ถูกว่าจะตัดยังไง ปัญหาบางอย่างเราผูกมันไว้ ยึดมันไว้ จนหาทางออกไม่เจอ... หาทางออกไม่เจอ แล้วทำยังไง ? ก็ออกทางมันเข้านั่นแหละ จริง ๆ ก็คือ ดับความรู้สึกว่าเป็นเรา และถอยออกมาดู โยมลองดูนะ ขณะที่นึกถึงเรื่องที่ทำให้ทุกข์ ให้เรื่องที่คิดอยู่ข้างหน้า และให้จิตเรา “กว้างกว่า” แล้วเป็น “ผู้ดู” เขา เรื่องนั้นรู้สึกใหญ่หรือเล็ก ? เล็กนิดเดียว! แต่เราขยายให้เขาใหญ่ แล้วก็มาคลุมตัวเอง แล้วก็ไปไม่เป็นแล้ว ก็เลยกลายเป็นเรื่องหนัก

ที่อาจารย์พูดนี่ ไม่ใช่แค่เราทำได้ตรงนี้แล้วผ่าน เพราะสิ่งที่เราทำได้ เราเป็นผู้ได้ประโยชน์ โยคีเป็นผู้ได้ประโยชน์ ไม่ใช่อาจารย์ เพราะฉะนั้น จึงอยากให้เรานำไปใช้บ่อย ๆ ฝึกบ่อย ๆ จนเกิดความชำนาญ และดับทุกข์ได้ เพราะเราปฏิบัติเพื่อความดับทุกข์ ถึงแม้ชั่วขณะหนึ่ง ๆ เขาเรียกเป็น “ตทังคะ” ชั่วขณะหนึ่ง ๆ ก็เป็นสิ่งที่ดีมากแล้ว ต่อไปก็คือว่า การที่เราเจริญสติอย่างต่อเนื่องเพื่อดับทุกข์อย่างสิ้นเชิงนั้น เราต้องปฏิบัติอย่างเข้มข้น มีสติต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นขณะยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ พูด คิด ทุก ๆ อิริยาบถ ให้มีสติรู้ถึงอาการ

สิ่งที่สำคัญที่สุดก็คือว่า ถ้าเรารับรู้ด้วยความรู้สึกที่ไม่มีตัวตน ไม่ว่าจะอยู่ในอิริยาบถไหนก็ตาม จะยืน จะเดิน จะนั่ง จะนอน จะทานอาหาร แปรงฟัน อาบน้ำ... ลองดูว่า ถ้าใช้จิตที่ว่าง เบา เป็นผู้รับรู้ไปเรื่อย ๆ สังเกตดู จิตใจเรารู้สึกเป็นยังไง ? รู้สึกดี ? รู้สึกมีกิเลสตัวไหนเกิดขึ้นบ้าง ? สังเกตแบบนี้ ให้เห็นจิตตัวเองบ่อย ๆ ดูกาย ดูจิต รู้การเคลื่อนไหว ดูสภาพจิตเราเป็นยังไง

เพราะฉะนั้น เวลาเราปฏิบัติ ที่บอกว่าเรารู้อาการเกิดดับของรูปนาม ไม่ว่าจะเป็นดูพองยุบ รู้เวทนา หรือรู้ความคิด ผลที่เกิดขึ้นก็คือเกิดกับ “จิตใจ” ของเรา ขณะที่เรากำหนดทันพองยุบมากขึ้น เห็นอาการของพองยุบเปลี่ยนแปลงไปมาก ๆ นี่ สภาพจิตใจรู้สึกเป็นยังไง ? จิตเราตื่นตัวขึ้น ผ่องใสขึ้น หรือสงบมากขึ้น หรือนิ่งมากขึ้น ตรงนี้เราจะรู้สึกได้ “ทันที” โดยที่ไม่ต้องคิดและไม่ต้องบังคับ แค่สังเกตและกำหนดรู้ให้ชัดเท่านั้นเอง ผลจากการปฏิบัติก็จะเกิดขึ้นมากับจิตของเรา เพราะการที่จะละกิเลส ก็คือละกิเลสที่เกิดขึ้นกับ “จิต” ของเรา ไม่ใช่เกิดขึ้นที่กาย

กายของเราเป็นไปตามอำนาจของจิต อยู่ที่ว่าจิตตรงนั้นเป็นจิตประเภทไหน ที่มีกำลังพอที่จะสั่งกายเราให้ทำตามได้ เป็นกุศลจิตหรืออกุศลจิตที่มีกำลัง ง่าย ๆ ก็คือ จิตฝ่ายดีหรือไม่ดี... รู้สึกใจไม่ดีเลย แล้วมันก็ผลักให้เราไป มันเป็นตัวเร่งเร้ากระตุ้นเรา การที่จะกระตุ้นออกทางกายได้ก็คือ จิตเราเสวยอารมณ์อันนั้นจนเต็ม จนมันเก็บไม่อยู่แล้ว ก็เลยต้องแสดงออกทางกายทางวาจา จิตเราเสพอารมณ์ไม่รู้กี่พันรอบจนกว่าอาการทางกายจะเกิดขึ้น ฉะนั้น เราดับที่จิตของเรา

เราจะหยุดอารมณ์ภายในของเรายังไง ? เมื่อไหร่ก็ตามที่ “มีเรา มีเรา มีเรา” ก็จะรู้สึก ยิ่งแน่น.. ยิ่งแน่น... และจิตฝ่ายอกุศลจะมีกำลังมากขึ้น มากขึ้น... จนทำให้รูปเราเป็นไปตาม หน้านิ่วคิ้วขมวด ตัวเล็ก ๆ ก็หนัก! จากที่ตัวบาง ๆ ก็เดินเสียงดังสนั่น สังเกตไหมว่า เมื่อเราแยกรูปนาม ให้จิตกว้างกว่ารูป รูปที่เคยหนักกลับว่างเปล่าและเบาไป เพราะอะไร ? นี่คือ อุปาทานที่ถูกละไป หรือคลายไป โดยอัตโนมัติ เพราะฉะนั้น มีสติ รู้ชัดในอารมณ์ที่เกิดขึ้น ในสิ่งที่เราทำ การปฏิบัติธรรมต้องมีเจตนาชัดเจนว่า เราตามรู้อะไร ดู “จิต” หรือ ดู “อาการของรูป”

กลับมาที่อารมณ์หลัก เราตามรู้อาการของพองยุบหรืออาการของลมหายใจเข้าออก เขาเปลี่ยนแปลงอย่างไร ? ต้องมี “เจตนา” ถ้าไม่มีเจตนา รู้แต่พองยุบ พองหนอ.. ยุบหนอ.. พองหนอ.. ยุบหนอ... สังเกตดูว่า ถ้าเรารู้แค่ พองหนอ.. ยุบหนอ... สติเราอยู่ที่เดียวกับพองยุบ หรืออยู่ข้างนอก ? เรากลายเป็นผู้ตามดู หรืออยู่ที่เดียวกับอาการ ? ถ้าทำวิจัย สติจะต้องอยู่ “ที่เดียวกับ” อาการ จะได้เห็นชัดว่าเขามีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร ไม่ใช่แค่รู้ว่าเปลี่ยนแปลง แต่รู้ว่าเปลี่ยนอย่างไร เร็ว ช้า ชัดมากขึ้น หรือบางลง จางลง น้อยลง หรือว่าพองยุบหายไปหมดแล้ว อันนี้ก็ต้องรู้ชัด

เคยไหม บางครั้งหาพองยุบไม่เจอ ? มี ใช่ไหม ? เพราะอะไร ? ไม่ใช่เพราะสติอ่อน บางครั้งรู้สึกหายังไงก็ไม่เจอ ตรงที่เราหา สติเราอ่อนหรือเปล่า ? รู้ชัด ใช่ไหม ? ไม่ใช่อ่อน! แต่พองยุบหายไป เพราะจิตเราละเอียดขึ้น มันเริ่มเพิกบัญญัติ จะไปสู่ปรมัตถ์ ไปสู่ความว่างแล้ว พองยุบหายไป ก็จะมีอารมณ์อื่นเกิดมาแทน ได้สังเกตไหม มีอะไรเกิดขึ้นมา ? บางครั้งมี “ความคิด” ขึ้นมา แต่บางครั้งไม่มีความคิด กลับว่าง ๆ เลยหาอะไรไม่เจอ ทีนี้จะทำยังไง ?

อันนี้สำคัญมาก ๆ สำหรับนักปฏิบัติ ส่วนใหญ่ก็คือ พอพองยุบหายไป แล้วหาอารมณ์ให้กำหนดไม่เจอ จะรู้สึกว่าไม่ดีแล้ว ไม่มีอารมณ์หลักให้กับจิต ยิ่งไม่มีความคิด ไม่มีเวทนา มัน “ว่าง” อย่างเดียว ก็จะรู้สึกว่าเป็นสมถะหรือเปล่า ? สังเกตดี ๆ ในความว่างนั้นลึก ๆ แล้ว เขามีอะไรอยู่ ? มีอาการอย่างไรเกิดขึ้นหรือไม่ ? นี่คือสิ่งที่โยคีต้องสังเกต พอเรามีเจตนาที่จะรู้ อาการเกิดดับที่ละเอียดกว่าพองยุบเขาก็จะปรากฏขึ้นมาให้เห็น ให้ได้ตามกำหนดรู้ต่อ ยังมีสภาวะที่ละเอียดกว่าพองยุบอยู่ นอกจากความคิด นอกจากเวทนา

เพราะฉะนั้น เวลาเรากำหนดอารมณ์ กำหนดสภาวะให้ต่อเนื่อง ถ้าพองยุบหายไป ให้รู้ชัดว่าหายไป หายไปแล้ว มีอะไรเกิดขึ้นต่อ ? อารมณ์ที่เกิดต่อจากพองยุบ นอกจากความคิด นอกจากอาการที่บอกมา ว่าในความว่างมีจุดเล็ก ๆ มีจุดใส ๆ ขึ้นมา หรือมีอาการระยิบระยับเกิดขึ้น ยังมี “เสียง” ที่เข้ามา เสียงที่เกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นเสียงแอร์ เสียงคน เสียงลม เสียงอะไรก็ตาม ที่ปรากฏชัดเข้ามาในความว่างเมื่อพองยุบหายไป ต้องมีสติกำหนดรู้อารมณ์นั้นต่อทันที เพราะนั่นคืออารมณ์ปัจจุบันที่เราต้องตามรู้ เพราะฉะนั้น จะมีอารมณ์เข้ามาให้เรารู้ตลอด สติเราก็จะต่อเนื่องตลอดเหมือนกัน

เมื่อไม่มีเสียง ไม่มีพองยุบ ไม่มีความคิด ไม่มีเวทนา สิ่งที่ต้องรู้ต่อก็คือว่า “สภาพจิตใจ” ขณะนั้นรู้สึกยังไง ? สงบ เบา ว่าง ใส สว่าง หรือว่า สลัว ๆ ? เคยสังเกต เคยเห็น ใช่ไหม ? เคยเห็น แต่ไม่แน่ใจ ก็เลยไม่ได้ตามรู้เขา เลยเหมือนกับไม่มีอะไร ที่จริงแม้แต่ความสว่างข้างหน้าเรา ความใส ความสลัว หรือเป็นเงาที่ผ่าน นั่นคืออารมณ์ที่เกิดขึ้นต่อจากพองยุบ หรือที่เกิดขึ้นในความว่าง เป็นอารมณ์ที่เราต้องกำหนดรู้ ดูว่าเขาเกิดดับในลักษณะอย่างไรและต่อจากนั้นเขาจะเปลี่ยนอย่างไร ? พออารมณ์นั้นหมดไป มีอะไรเกิดขึ้นมาต่อ ?

ความต่อเนื่องของการเจริญสติอยู่ตรงนี้ มีอารมณ์ใหม่เกิดขึ้น ให้เรามีสติตามกำหนดรู้ต่อไปเรื่อย ๆ เมื่อเรารู้ถึงอารมณ์ใหม่ที่ปรากฏขึ้นมามีการเกิดดับตลอดเวลา จิตเราก็จะไม่ยึดติดกับของเก่า ไม่ยึดติดอยู่กับอดีตว่าต้องเป็นอย่างนั้น นี่คือ “ธัมมวิจจยะ” การสอดส่องธรรม รู้ต่อไปว่าอะไรเกิดขึ้นมา แล้วเกิดดับอย่างไร เพราะทุก ๆ อารมณ์ตั้งอยู่ในกฏของไตรลักษณ์ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป อยู่เสมอ เมื่อเห็นการเปลี่ยนแปลงอยู่เนือง ๆ อุปาทานการยึดมั่นถือมั่นในรูปนามก็จะค่อย ๆ ละไปดับไป

สังเกตไหมว่า การที่เราพิจารณารู้อาการเกิดดับของรูปนาม ไม่ว่าจะเป็นพองยุบ เป็นเวทนา เราไม่ต้องไปกังวลเรื่องกิเลสเลย เราไม่ต้องไปกังวลเรื่องโลภะ โทสะ โมหะเลย เพราะอะไร ? เพราะถ้าเรากำหนดรู้อย่างไม่มีตัวตน และมีสติอยู่กับปัจจุบัน โลภะ โทสะก็ไม่เกิด แต่ในขณะเดียวกัน ขณะที่เห็นอาการเกิดดับของรูปนาม สิ่งที่ตามมากลับทำให้จิตเราผ่องใสขึ้น สะอาดขึ้น เบาขึ้น โล่งขึ้น สว่างขึ้น นั่นล่ะ เหตุผลว่าทำไมเราต้องกำหนดรู้อาการเกิดดับของรูปนาม

ทุก ๆ อารมณ์ที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์กรรมฐานได้ทั้งหมด เมื่อเรามีเจตนาที่จะรู้อาการเกิดดับของเขา ยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ พูด คิด เป็นอารมณ์กรรมฐานทั้งหมด เพราะฉะนั้น การเจริญกรรมฐานไม่ต้องเลือกเวลา ไม่ต้องมีพิธีรีตองอะไรมากหรอก การเจริญสติ แค่เรามีสติรู้ชัดในสิ่งที่เกิดขึ้น เพียงแต่เรารู้ “เจตนา” ของเราชัดเจนว่าเราจะรู้อะไร ถ้าเรารู้ดับทุกข์ เราก็จะดับทุกข์ได้ อ้อ! ดับแบบนี้ ถ้าจะรู้อาการเกิดดับของรูปนาม ก็ต้องทำอย่างนี้ เมื่อทำไปแล้ว สภาพจิตใจเราเป็นยังไง ผลที่ตามมาเป็นยังไง เราก็ต้องรู้

ไม่ใช่อาจารย์บอกว่าดี ก็ดี! ครูบาอาจารย์บอกว่าดีก็ดี โดยที่ตัวเองงง ๆ ว่ามันดีตรงไหน อันนั้นไม่ได้! ที่เขาเรียกว่าเป็น “ปัจจัตตัง” ที่จริงเรารู้ได้ด้วยตนเอง รู้ได้ด้วยตนเองก็คือ ผลที่เกิดขึ้นเราจะรู้ได้ด้วยตนเองว่าสภาพจิตใจเป็นอย่างไร แต่วิธีการปฏิบัติ เรายังต้องอาศัยครูบาอาจารย์ชี้แนะ ไม่งั้นเราก็ทำไม่ถูก เมื่อทำไม่ถูก การปฏิบัติของเราจะเป็นอย่างไร ? ผลของการปฏิบัติของเราจะเป็นอย่างไร ? อันนี้เป็นสิ่งสำคัญ

อย่างไรก็ตาม ถ้าเราต้องการที่จะปฏิบัติเพื่อความดับทุกข์ เป้าหมายของเราชัดเจนแล้วจะง่าย ถึงแม้ไม่ดับอย่างสิ้นเชิง ถึงแม้ดับชั่วขณะหนึ่ง ครั้งละชั่วโมงสองชั่วโมง ก็ถือว่าเป็นอานิสงส์อย่างมากแล้ว อยู่ที่เราดับบ่อย ๆ ไม่ต้องรอให้ทุกข์เต็มที่แล้วค่อยดับ บางครั้งก็จะมีแหละ เวลามีความทุกข์เกิดขึ้นมาก็ไม่รีบดับ อยากเสวยความทุกข์ให้เต็ม รู้สึกอิ่มหนำสำราญใจ แล้วค่อยดับ เขาเรียก “จนสะใจ” แล้วค่อยดับ บางทีก็จะเป็นอย่างนั้น

การที่เรามากำหนดรู้อาการเกิดดับของรูปนาม ที่จริงแล้วคือ รู้ “ก่อน” ที่ความทุกข์จะเกิดด้วยซ้ำ การที่เรามาฝึกจิตของเรา ปัญญาของเรา ให้รู้แจ้งเห็นจริงตามธรรมชาติของรูปนาม แล้วจะไม่ทุกข์กับอารมณ์ที่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ไม่ต้องรอให้ทุกข์ก่อนแล้วค่อยทำ ทำตอนที่ยังไม่ทุกข์นี่แหละ สติเราจะดี! เมื่อทุกข์ขึ้นมาเราก็จะได้รู้เท่าทัน อ๋อ! เคยเห็นแล้ว ทุกข์ทางกายเราอาศัยการเปลี่ยนอิริยาบถ ทุกข์ทางใจอาศัยเปลี่ยนอะไร ? ทุกข์ทางใจก็ต้องเปลี่ยนความคิด เปลี่ยนทัศนคติใหม่ วิธีเปลี่ยนก็คือ ต้องเห็นความจริง แล้วเราก็ยอมรับความจริงตรงนั้นได้ ความทุกข์ก็จะน้อยลง ความจริงคือ ไม่มีอะไรเป็นของเรา มีแต่รูปนามที่กำลังเป็นไปตามเหตุปัจจัย แล้วเกิดดับอยู่เนือง ๆ

รู้สึกเป็นไง ? เข้าใจขึ้นบ้างไหม ? ปกติอาจารย์จะใช้วิธีส่งอารมณ์เป็นสำคัญ เวลาปฏิบัติก็ให้โยคีปฏิบัติกัน ถ้าสงสัยก็จะได้บอกชัด ๆ ว่าควรกำหนดอย่างไร อันนี้พูดรวม ๆ ถ้าโยคีฝึกได้ อาจารย์ก็สบายขึ้นเยอะ เวลานั่งก็จะรู้สึกนั่งอยู่บนที่ว่าง ๆ เบา ๆ เวลาตามรู้อารมณ์เกิดดับ ก็จะรู้อย่างไม่มีตัวตน ไม่ต้องเครียด! ปฏิบัติธรรมไม่ต้องเครียด เคร่งได้ แต่ไม่ต้องเครียดหรอก แต่ทำต้อง “เคร่ง” คือทำจริง แต่ถ้าเครียด ไม่ใช่แล้วนะ บอกวิธีแก้ความเครียด วิธีดับทุกข์แล้ว ฉะนั้น ต้องนำไปใช้

 


ร่วมขับเคลื่อนโดย
เว็บไซท์นี้จัดสร้างขึ้นมาเพื่อเป็นสังคมออนไลน์ของชาวหาดใหญ่ - สงขลา สงวนลิขสิทธิ์ © บริษัท บ้านเรา คอร์ปอเรชั่น จำกัด
นโยบาย | เกี่ยวกับเรา | ลงโฆษณา | ร้องเรียน | แจ้งข้อผิดพลาด | ติดต่อเรา | มีอะไรใหม่ในเว็บกิมหยง | คุยกับเว็บมาสเตอร์
เครือข่ายเว็บไซท์ท้องถิ่นไทย [ ตรัง ] [ ขอนแก่น ] [ เชียงใหม่ ] [ เชียงราย ] [ อุดรธานี ] [ หาดใหญ่ - สงขลา ] [ น่าน ] [ พัทลุง ] [ นครศรีธรรมราช ]